Menya amateka ya Noheli n’impamvu yizihizwa n’abatari bake ku isi (igice cya mbere)


Kuri ubu hirya no hino ku isi ndetse no mu Rwanda imyiteguro irarimbanyije y’umunsi mukuru witwa “ Noheli” wizihizwa n’abakristo batari bake ku isi. Ibi bigaragara neza iyo utembera mu mijyi aho usanga imitako n’amatara by’amabara atandukanye biba byaka bimyasa. Nta yindi mpamvu yindi ni ukwiziha umunsi mukuru w’amavuko y’Umwami Yesu Kristo. Ibitaramo bitandukanye n’indirimbo ziririmbirwamo ku 25 Ukuboza na mbere ho gato usanga intero ari imwe “Yesu yatuvukiye”. Ni mu gihe na none abakristo benshi baba basabwa gutunganya imitima yabo ngo Yesu azabone aho avukira. twagwerageje gushaka, ese mu byukuri uyu munsi ni iki uvugwaho mu mateka ?

Ijambo Noheli rikomoka ku ijambo ry’igifaransa “Noël”, naryo ryakomotse mu Kilatini “Natalis” bivuze “amavuka”. Mu Cyongereza Noheli ikaba yitwa “Christmas”.
Iri jambo rigizwe na “Christ” na “Mass”.

Ivuka rya Yesu rifatwa nk’ikintu kidasanzwe kuko usanga abantu benshi bizera kristo kuri uwo munsi bawizihiza, aho usanga ahenshi baba bahatatse imitako y’amabara atandukanye mu ngo zabo naho bakorera ndetse no ku mihanda ahahurira abantu benshi.
Usanga n’abatawizera ubabera umunsi mwiza wo guhana impano no gusohokana n’imiryango yabo doreko ahantu henshi ku isi batanga ikiruhuko. Gusa hari ibihugu bitizihiza uyu munsi wa Noheli urugero ni nk’igihugu cy’Ubushinwa (uretse imijyi ya Hong Kong na Macao.), Ubuyapani, Arabiya Sawudite, Aligeriya, Tayillande, Nepali, Irani, Turikiya na Koreya ya Ruguru.

Ubushakashatsi buvuga iki ku munsi mukuru wa Noheli ?

Benshi mu bahanga bagiye bakora ubushakashatsi basanga Yesu ataravutse kuri iyi tariki kuko umunsi wa Noheli waba waremejwe kugira ngo uhurirane n’imboneko z’ukwezi kwa mbere kw’itumba (winter solstice) kuko abaromani bawizihizaga ku itariki 25 Ukuboza buri mwaka.
Mu kinyejana cya cumi n’umunani nyuma y’ivuka rya Yesu haboneka abashakashatsi bagiye bagerageza gusobanura ibya Noheli.

Mu 1743, Paul Ernst Jablonski yavuze ko Noheli yashyizwe kuri 25 Ukuboza kugirango ihurirane n’umunsi wa kiromani wo kwizihiza izuba wa Dies Natalis Solis Invicti.
Uwitwa Sir Isaac Newton yasobanuye ko iyo tariki yafashwe kugirango ihurirane n’imboneko y’ukwezi kubanziriza itumba kandi mu gihe cya kera yarizihizwaga ku itariki 25 Ukuboza. Ibi bigatuma we anavuga ko kubera iyo mpamvu Noheli wari umunsi wa gipagani. Nk’uko amwe mu matorero ya Giprotestanti na nubu akibifata.

Mu 1889, Louis Duchesne yavuze ko Noheli yaba yarabariranyijwe nk’amezi icyenda (mbere yo kuvuka) Uhereye kuri 25 z’ukwa gatatu. Noheli yizihijwe bwa mbere 25 Ukuboza umwaka wa 354.

Kuki hari abavugako Noheli ari imigenzo ya gipagani ?

Mu myaka ya 1500 nibwo amwe mu matorero ya giprotesitanti yanze kujya yizihiza Noheli kugeza uyu munsi. Bavugako babiterwa nuko:
- Abakristo bo mu kinyejana cya mbere batizihizaga ivuka rya Yesu
- Nta gihamya kigaragaza ko Yesu yavutse kuri iyo tariki
- umunsi mukuru w’Abaroma witwa Saturunaliya, wizihizwaga mu kwezi k’Ukuboza hagati, ni wo bavanyeho imyinshi mu migenzo ikurikizwa kuri Noheli. Urugero, kwizihiza uwo munsi ni byo byaje kuvamo imigenzo yo gukora ibirori bihambaye, gutanga impano no gucana za buji. Nta kazi kakorwaga kandi n’abacuruzi ntibacuruzaga,” ku munsi mukuru wa Saturunaliya, iyo abantu bo mu Burayi babaga bashaka kwirukana imyuka mibi no kwizihiza imboneko z’izuba zabagaho ahagana ku itariki ya 25 Ukuboza, batakaga amazu yabo bakoresheje “udutara tumyasa n’ibiti by’amoko yose. ibi rero bivuzwe haruguru nibyo bashingiraho bavugako Noheli nawo ari umugenzo wa gipagani

Impamvu Nohel yizihizwa kuri 25 Ukuboza ?

Nubwo Bibiliya ari igitabo cyemerwa n’abakiristo gikubiyemo amahame n’inyigisho biyobora abakiristo ntabwo kigaragaza italiki Yesu Umwana w’intama w’Imana yavutseho. Ese izi taliki zaje gute?

Abayobozi ba kiliziya bahisemo iyo tariki bashaka kuyihuza n’umunsi mukuru wa gipagani, Abaroma bizihirizagaho ivuka ry’izuba ritaneshwa’ bishimira ko izuba ryongeye kuboneka. Ibi bikaba byarakozwe kugira ngo abapagani bahindukirire ubukristo barusheho kubuha agaciro.
Kubura inyandiko zigaragaza igihe Yezu yavukiye, byatumye kiriziya ihitamo umunsi wizihizwagaho imigenzo ya gipagani, kugira ngo bayiburizemo.
Mu mwaka wa 330, ni bwo umwami Constantin yashyizeho umunsi wa 25 Ukuboza nka Noheli y’abakirisitu, hanyuma biza kwemezwa burundu na Papa Liberius ko ari wo munsi nyawo wo kwizihizaho isabukuru y’amavuko ya Yezu Kristo.

Ntuzacikwe ni igice cya 2, aho tuzarebera hamwe impamvu bamwe bawizihiza kandi baziko utaba muri Bibiliya. Tuvuge neza kuri ziriya mpamvu bamwe bashingiraho bavugako ari imigenzo ya gipagani.

Ismael [email protected]